nga Gjergj Yllneshaj
Përgjegjësia e liderëve botërorë, Gaza, Ukraina dhe standardet e dyfishta të Bashkimit Evropian.
Një takim i madh, por ku mbeti njeriu?
Në shtator të vitit 2026, liderët e shteteve të botës u mblodhën në Nju-Jork, në sesionin e 81-të të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Në një botë të tronditur nga luftërat, krizat humanitare dhe pasiguria ndërkombëtare, një nga temat që mori vëmendje të madhe ishte inteligjenca artificiale. Më 23 shtator, Këshilli i Sigurimit i OKB-së zhvilloi një takim të posaçëm mbi inteligjencën artificiale dhe sigurinë ndërkombëtare. Po atë ditë u zhvillua edhe një tryezë e nivelit të lartë për rimëkëmbjen e hershme të Gazës.
Por pyetja ime është e thjeshtë: çfarë vlere ka përparimi teknologjik kur njerëzimi ende nuk arrin të mbrojë fëmijët nga bombat?
Inteligjenca artificiale është një teknologji e rëndësishme. Ajo mund të ndihmojë mjekësinë, shkencën, arsimin dhe zhvillimin ekonomik. Por a mund të pranojmë që e ardhmja teknologjike të marrë vëmendjen e liderëve, ndërsa njerëzit sot jetojnë mes rrënojave, frikës dhe vdekjes?
Çfarë kuptimi ka të flasim për botën e së nesërmes, kur nuk jemi në gjendje të garantojmë jetën e një fëmije sot?
Gaza: fillimisht paqe, pastaj rindërtim
Më 23 shtator, në kuadër të takimeve të OKB-së, u diskutua edhe rimëkëmbja e Gazës. U prezantua një plan prej 2,45 miliardë dollarësh, me dhjetëra projekte për strehimin, shëndetësinë, arsimin dhe infrastrukturën. Megjithatë, zbatimi i tij mbetet i pasigurt, ndërsa vazhdojnë mosmarrëveshjet për kushtet e paqes dhe tërheqjen ushtarake.
Dhe këtu lind pyetja që duhet t’ia bëjmë çdo lideri: si mund të flasim seriozisht për rindërtimin, pa garantuar më parë sigurinë dhe një paqe të qëndrueshme për popullsinë?
A do t’i rindërtojmë shtëpitë sot, që nesër të shkatërrohen përsëri? A do të investojmë miliarda dollarë në ndërtesa, ndërsa njerëzit që duhet të jetojnë brenda tyre vazhdojnë të rrezikojnë jetën?
Rindërtimi është i domosdoshëm. Por ai duhet të shoqërohet me mbrojtjen e civilëve, hyrjen e ndihmave humanitare, respektimin e armëpushimit dhe një zgjidhje politike që parandalon rikthimin e luftës.
Duhet të përcaktohet edhe përgjegjësia për shkatërrimet, dëmet dhe shkeljet e ligjit ndërkombëtar. Duhet të diskutohet kush do të paguajë, si do të sigurohen fondet dhe cilat garanci do të ekzistojnë që kjo tragjedi të mos përsëritet.
Nuk mund të ndërtojmë një të ardhme mbi rrënoja, pa zgjidhur arsyet që i krijuan ato rrënoja.
A kanë të gjitha jetët njerëzore të njëjtën vlerë?
Tani vijmë te pyetja më e rëndësishme.
A vlen jeta e një fëmije ukrainas më shumë se jeta e një fëmije palestinez? A ka një nënë të drejtë të vajtojë fëmijën e saj vetëm nëse jeton në një vend të caktuar?
Sigurisht që jo.
Një fëmijë nuk është përgjegjës për vendimet e qeverisë së tij. Një civil nuk duhet të bëhet objekt ndëshkimi për veprimet e një organizate të armatosur ose të një shteti. Jeta njerëzore nuk ka kombësi kur bëhet fjalë për dinjitetin dhe të drejtën për të jetuar.
Në Ukrainë, Bashkimi Evropian ka vendosur një regjim të gjerë sanksionesh kundër Rusisë, me masa që prekin financat, energjinë, tregtinë dhe industrinë ushtarake. Në korrik të vitit 2026, BE-ja miratoi paketën e 21-të të sanksioneve kundër Rusisë.
Ndërkohë, ndaj Izraelit nuk është vendosur një regjim i përgjithshëm sanksionesh ekonomike i krahasueshëm me atë kundër Rusisë. Propozimet për masa tregtare më të gjera kanë hasur në përçarje mes qeverive evropiane.
Pse?
A nuk duhej që të njëjtat parime të mbrojtjes së civilëve të zbatoheshin në të dyja rastet? Nëse bombardimi i civilëve dhe shkatërrimi i infrastrukturës civile justifikojnë masa të rënda kundër një shteti, pse kriteret politike dhe ekonomike ndryshojnë kur bëhet fjalë për një shtet tjetër?
Nuk mjafton të thuhet se Izraeli është partner strategjik. Partneriteti nuk duhet të jetë imunitet nga përgjegjësia. Asnjë aleancë nuk duhet të jetë më e rëndësishme se detyrimet ndaj jetës njerëzore dhe ligjit ndërkombëtar.
Bashkimi Evropian dhe dy standardet
Sipas mendimit tim, këtu qëndron problemi më i madh politik i Evropës: standardet e dyfishta.
Kur një shtet konsiderohet kundërshtar, sanksionet mund të miratohen dhe të zgjerohen. Kur një shtet tjetër ka marrëdhënie të rëndësishme politike, ushtarake ose ekonomike me vende të fuqishme, përgjigjja bëhet shumë më e vështirë.
Gjermania, Italia, Franca dhe shtetet e tjera evropiane kanë përgjegjësi të shpjegojnë jo vetëm çfarë deklarojnë, por edhe çfarë vendosin të bëjnë.
A ekzistojnë interesa ekonomike që ndikojnë në vendimmarrje? Cilat marrëdhënie strategjike e bëjnë më të vështirë miratimin e sanksioneve? Pse disa qeveri kërkojnë masa më të ashpra, ndërsa të tjerat i kundërshtojnë?
Këto janë pyetje legjitime, që kërkojnë përgjigje transparente. Nuk mund të deklarojmë pa prova se çdo deputet që kundërshton sanksionet është i korruptuar. Por çdo dyshim konkret për korrupsion, financim të paligjshëm ose konflikt të fshehur interesi duhet të hetohet në mënyrë të pavarur.
Një parlament që pretendon se mbron demokracinë duhet të pranojë edhe kontrollin e vendimeve të veta.
Unë e konsideroj këtë politikë të standardeve të dyfishta si një tradhti ndaj parimit të barazisë njerëzore. Për mua, një institucion që zbaton parime të ndryshme sipas aleancave rrezikon të humbasë besimin e qytetarëve. Kjo është arsyeja pse kërkoj llogaridhënie dhe ndryshim.
Sanksionet duhet të kenë një parim të qartë
Një Evropë serioze duhet të ndërtojë mekanizma që e bëjnë përgjegjësinë më pak të varur nga interesat e çastit politik.
Në marrëveshjet tregtare dhe strategjike duhet të përfshihen klauzola të qarta për respektimin e të drejtave të njeriut dhe të së drejtës ndërkombëtare. Kur ka shkelje të rënda, të dokumentuara dhe të vlerësuara sipas kritereve të përcaktuara, duhet të ekzistojnë procedura transparente për pezullimin e përfitimeve, vendosjen e masave kufizuese dhe rishikimin e marrëdhënieve.
Këto masa duhet të jenë të drejta, proporcionale dhe të kontrollueshme. Ato nuk duhet të shndërrohen në ndëshkim kolektiv ndaj popullatës, por të synojnë përgjegjësit dhe strukturat që mundësojnë shkeljet.
Nuk mund të kërkojmë drejtësi nga kundërshtarët tanë dhe të mbyllim sytë kur shkeljet kryhen nga aleatët tanë.
Një shtet me ndërgjegje të pastër duhet të jetë i gatshëm të paguajë edhe një çmim ekonomik për parimet që pretendon se mbron.
Historia nuk na paralajmëron gjithmonë me zhurmë
Historia na ka mësuar se luftërat e mëdha nuk lindin domosdoshmërisht brenda një dite. Ato mund të zhvillohen nga kriza të njëpasnjëshme, nga konflikte që nuk zgjidhen, nga agresione që tolerohen dhe nga vendime që shtyhen për shkak të interesave politike.
Lufta e Parë Botërore shpërtheu pas atentatit të Sarajevës, por rrënjët e saj qëndronin në rivalitetet, aleancat dhe tensionet e grumbulluara ndër vite. Lufta e Dytë Botërore pati shkaqe dhe rrethana të tjera, përfshirë ekspansionizmin nazist dhe dështimin për të ndalur agresionin në kohë.
Nuk po them se historia përsëritet në mënyrë identike. Po them se paaftësia për të ndalur një konflikt në kohë mund të krijojë kushte për një krizë shumë më të madhe.
Sot, një përshkallëzim rajonal mund të përfshijë fuqi të mëdha, të aktivizojë aleanca ushtarake dhe të rrisë rrezikun e një konflikti ndërkombëtar.
A duhet të presim që kriza të bëhet luftë botërore për të kuptuar se duhej vepruar më herët?
Përfundim: çfarë vlere ka përparimi pa ndërgjegje?
Inteligjenca artificiale mund të jetë një nga arritjet më të rëndësishme të njerëzimit. Por ajo nuk mund të zëvendësojë ndërgjegjen, drejtësinë dhe përgjegjësinë politike.
Nuk kemi nevojë vetëm për teknologji më të fuqishme. Kemi nevojë për institucione më të drejta, për liderë që mbajnë përgjegjësi dhe për një rend ndërkombëtar ku jeta e njeriut nuk varet nga pasaporta e tij ose nga interesat ekonomike të shteteve të fuqishme.
Nëse Evropa dëshiron të jetë një shembull demokracie dhe drejtësie, duhet të dëshmojë se parimet e saj vlejnë për të gjithë.
Nëse dënon agresionin në një vend, nuk mund ta relativizojë vuajtjen e civilëve në një tjetër. Nëse kërkon përgjegjësi nga një qeveri, duhet të jetë e gatshme të kërkojë përgjegjësi edhe nga një qeveri aleate.
Sepse fëmijët nuk janë aleatë dhe as kundërshtarë. Ata janë fëmijë. Dhe jeta e tyre nuk duhet të jetë objekt pazari politik.
Në fund, pyetja nuk është nëse njerëzimi do të ketë teknologji të mjaftueshme për të ardhmen. Pyetja është nëse do të ketë mjaftueshëm ndërgjegje për ta mbrojtur jetën në të tashmen.
Dhe nëse nuk arrijmë ta bëjmë këtë, atëherë duhet të pyesim veten: çfarë kuptimi ka gjithë ky përparim, nëse nuk dimë të mbrojmë njeriun?