nga Gjergj Yllneshaj
Një dokument që shpalli lindjen e shtetit shqiptar, por që sot mbetet i zhdukur. Kush e ruajti, kush e mori dhe pse ende nuk dihet fati i tij?
1. DOKUMENTI QË SHPALLI LINDJEN E SHTETIT SHQIPTAR
Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, delegatët shqiptarë shpallën Pavarësinë e Shqipërisë. Në atë dokument historik u vulos vendimi për krijimin e një shteti të lirë dhe të pavarur.
Por sot, më shumë se një shekull më vonë, lind një pyetje shqetësuese: ku ndodhet dokumenti origjinal që dëshmon këtë ngjarje madhore të historisë sonë?
2. KU PËRFUNDOI ORIGJINALI DHE KUSH E RUAJTI?
Dokumenti origjinal është fotografuar nga Kel Marubi më 28 nëntor 1937, me rastin e 25-vjetorit të Pavarësisë. Në atë periudhë, dokumenti lidhej me Lef Nosin, një nga firmëtarët e Pavarësisë dhe një koleksionist i njohur dokumentesh historike.
Pas vitit 1937, gjurmët e origjinalit humbasin.
Janë hedhur disa hipoteza për fatin e tij. Është përmendur mundësia që dokumenti të jetë ruajtur nga Lef Nosi, që të ketë mbetur në Shqipëri, madje është përmendur edhe mundësia e pranisë së tij në arkiva jashtë vendit, përfshirë Beogradin.
Historiani Niko Kotherja ka deklaruar se, sipas kërkimeve të tij, dokumenti ndodhet ende në Shqipëri. Megjithatë, deri më sot nuk është paraqitur një provë përfundimtare që të vërtetojë vendndodhjen e tij.
Pra, kush e mori dokumentin? Kush e ruajti pas vitit 1937? Dhe përse ende nuk është bërë e mundur gjetja e tij?
3. A ISHTE DOKUMENTI VETËM NJË FLETË?
Fotografia historike dhe studimet e mëvonshme kanë ngritur edhe një çështje tjetër: forma e dokumentit origjinal.
Sipas studiuesit Niko Kotherja, Akti i Pavarësisë ishte i shkruar në të dyja faqet e një flete, dhe jo vetëm në njërën anë, siç është paraqitur në disa botime të njohura.
Kjo ngre pyetje edhe për mënyrën se si janë riprodhuar dhe paraqitur ndër vite dokumentet që njohim sot.
A e kemi parë ndonjëherë të gjithë dokumentin në formën e tij të plotë? A janë paraqitur të gjitha firmat dhe të gjitha faqet në mënyrë besnike?
Këto janë çështje që kërkojnë studim dhe transparencë institucionale.
4. ÇFARË KANË BËRË INSTITUCIONET SHQIPTARE?
Duhet pranuar se institucionet shqiptare nuk kanë qëndruar plotësisht indiferente.
Muzeu Historik Kombëtar në Tiranë ka ekspozuar një kopje të Aktit të Pavarësisë, së bashku me penën që lidhet me firmosjen e tij. Gjithashtu, janë organizuar ekspozita kushtuar firmëtarëve dhe ngjarjes së 28 Nëntorit.
Edhe Muzeu Kombëtar i Pavarësisë në Vlorë ruan dhe paraqet dokumente e objekte të rëndësishme të asaj periudhe.
Por këtu lind një pyetje tjetër: a është bërë gjithçka që ky dokument të marrë vendin dhe dinjitetin që meriton në kujtesën kombëtare?
A kemi një riprodhim zyrtar, të plotë, të përgatitur me kujdes historik dhe të paraqitur në mënyrë madhështore, që çdo qytetar shqiptar të mund ta shohë dhe ta njohë?
5. PSE NUK I ËSHTË DHËNË NJË PARAQITJE E DENJË SIMBOLIT MË TË RËNDËSISHËM TË SHTETIT?
Nuk po flasim për një dokument të zakonshëm. Po flasim për aktin që shënoi lindjen e shtetit shqiptar.
Një dokument i tillë meriton më shumë sesa një kopje e zakonshme. Meritonte dhe meriton një paraqitje të veçantë: një pergamenë të punuar me kujdes, me tekstin e saktë, emrat e firmëtarëve, simbolin kombëtar dhe një kornizë dinjitoze, në një hapësirë ku brezat e sotëm dhe ata që do të vijnë të mund ta shohin e ta nderojnë.
Nëse dokumenti origjinal nuk gjendet, a nuk duhet të kemi të paktën një riprodhim zyrtar dhe artistikisht dinjitoz të tij?
Përse kjo çështje nuk është trajtuar si një prioritet i kujtesës sonë kombëtare nga qeveritë e njëpasnjëshme?
Ndoshta dikush do të thotë se ekspozita dhe kopje të tilla ekzistojnë. Është e vërtetë. Por pyetja jonë shkon më tej: a e kemi paraqitur këtë akt themeltar në mënyrën më të plotë, më të kujdesshme dhe më dinjitoze që meriton historia jonë?
PËRMBYLLJE
Një komb nuk e nderon historinë vetëm duke festuar përvjetorët. Ai e nderon atë duke ruajtur dokumentet, duke kërkuar të vërtetën dhe duke ua përcjellë brezave trashëgiminë e tij.
Deklarata e Pavarësisë nuk është thjesht një copë letër. Ajo është dëshmia e një vendimi që ndryshoi fatin e një kombi.
Dhe ne kemi të drejtë të pyesim: nëse nuk dimë ende se ku ndodhet origjinali, çfarë po bëjmë konkretisht për ta gjetur? Dhe nëse nuk mund ta rikthejmë origjinalin, a nuk mund t’i japim të paktën historisë sonë një paraqitje që i përshtatet madhështisë së saj?
Historia nuk duhet vetëm të kujtohet. Ajo duhet të ruhet, të nderohet dhe t’u dorëzohet brezave me dinjitet.
