KOSOVA DHE SERBIA
Ka një pyetje që duhet bërë hapur:
Mbi cilat argumente mbështetet Serbia kur refuzon të njohë pavarësinë e Kosovës?
Në vend që të flasim me slogane, le t’i marrim pretendimet kryesore të Beogradit një nga një dhe t’i vendosim përballë historisë, dokumenteve dhe të drejtës ndërkombëtare.
1. PRETENDIMI SERB: “KOSOVA ËSHTË TOKË HISTORIKE SERBE.”
Ky është një nga argumentet më të përdorura nga Serbia.
Serbia i referohet historisë mesjetare, shtetit serb të Mesjetës, Betejës së Kosovës të vitit 1389, kishave dhe manastireve ortodokse serbe.
PËRGJIGJJA
Po, Kosova ka trashëgimi të rëndësishme historike serbe. Këtë nuk ka nevojë ta mohojë askush.
Por historia e Kosovës nuk fillon në vitin 1389.
Ballkani ka një histori shumë më të lashtë dhe shumë më komplekse. Popullsitë sllave u përhapën në pjesë të mëdha të Ballkanit kryesisht gjatë shekujve VI–VII. Kjo do të thotë se nuk mund të merret një periudhë e historisë dhe të thuhet:
“Kjo tokë është përgjithmonë e imja, sepse dikur kam sunduar këtu.”
Nëse do ta përdornim këtë logjikë, do të duhej të ndryshonim kufijtë e gjithë Evropës sa herë që gjejmë një perandori, një mbretëri apo një monument të vjetër.
Historia nuk është certifikatë pronësie.
2. PRETENDIMI SERB: “KISHAT DHE MANASTIRET SERBE PROVOJNË SE KOSOVA ËSHTË SERBI.”
Ky është një tjetër argument shumë i fortë në diskursin serb.
PËRGJIGJJA
Këtu duhet të jemi të drejtë:
Po, manastiret dhe kishat ortodokse serbe në Kosovë ekzistojnë. Po, janë pjesë e rëndësishme e trashëgimisë serbe. Dhe po, ato duhet të mbrohen.
Por nga kjo nuk del përfundimi:
“Prandaj i gjithë territori i Kosovës është pronë e Serbisë.”
Një kishë është një monument historik dhe fetar.
Nuk është akt pronësie mbi një shtet.
Përndryshe, do të mund të merrnim çdo monument historik të ndërtuar nga një popull në një territor dhe ta përdornim si argument për sovranitet të përjetshëm.
Edhe arbëreshët jetojnë në Itali prej rreth pesë shekujsh. Kanë ndërtuar shtëpi, fshatra, kisha, kanë ruajtur gjuhën dhe traditat shqiptare.
Por shqiptarët nuk thonë:
“Meqë arbëreshët jetojnë këtu prej 500 vjetësh, kjo tokë italiane tani është Shqipëri.”
Sepse trashëgimia kulturore dhe sovraniteti territorial nuk janë e njëjta gjë.
3. PRETENDIMI SERB: “REZOLUTA 1244 E KONFIRMON SOVRANITETIN SERB MBI KOSOVËN.”
Ky është argumenti juridik që Serbia përdor më fort.
Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit, e miratuar më 10 qershor 1999, riafirmoi angazhimin për sovranitetin dhe integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe parashikoi një administrim ndërkombëtar të Kosovës.
Serbia e interpreton këtë si provë se Kosova vazhdon të jetë pjesë e Serbisë.
PËRGJIGJJA
Këtu duhet të jemi shumë të saktë.
Rezoluta 1244 është një dokument real dhe juridikisht i rëndësishëm. Nuk mund ta fshehim.
Por çështja nuk mbaron me fjalinë “1244”.
Në vitin 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë shqyrtoi pikërisht pyetjen nëse deklarata e pavarësisë së Kosovës e 17 shkurtit 2008 ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.
Përfundimi i Gjykatës ishte:
Deklarata e pavarësisë nuk shkeli të drejtën ndërkombëtare dhe nuk shkeli Rezolutën 1244.
Kjo nuk do të thotë se Gjykata tha: “Çdo territor ka të drejtë automatike të bëhet shtet.”
Jo.
Por do të thotë diçka shumë konkrete:
Serbia nuk mund ta paraqesë çështjen sikur Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë e shpalli deklaratën e Kosovës të paligjshme. Nuk e bëri.
4. PRETENDIMI SERB: “KOSOVA U SHKËPUT NË MËNYRË TË NJËANSHME.”
Serbia thotë se Kosova nuk kishte të drejtë të shpallte pavarësinë pa pëlqimin e Serbisë dhe e quan këtë “shkëputje të njëanshme”. Ky është qëndrimi zyrtar i Beogradit.
PËRGJIGJJA
Këtu lind pyetja:
Çfarë ndodhi përpara shpalljes së pavarësisë?
A mund të shohim vetëm 17 shkurtin 2008 dhe të fshijmë nga historia vitet e represionit, konfliktit, dëbimeve dhe krimeve të rënda?
Jo.
Kërkesa për pavarësi nuk lindi në një vakum.
Kosova kaloi luftë, administrim ndërkombëtar dhe një proces të gjatë negociatash për statusin e saj.
Dhe pastaj kemi përsëri faktin juridik më të rëndësishëm:
Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë arriti në përfundimin se vetë deklarata e 17 shkurtit 2008 nuk shkeli të drejtën ndërkombëtare.
Prandaj pretendimi:
“Ishte e njëanshme, prandaj automatikisht ishte e paligjshme”
nuk qëndron si përfundim juridik.
5. PRETENDIMI SERB: “NJË POPULL NUK MUND TË SHKËPUTET NGA NJË SHTET PA LEJEN E TIJ.”
Kjo është në thelb vazhdimi i pretendimit të mëparshëm.
Serbia thotë:
“Nëse Kosova mund të ndahet pa pëlqimin e Serbisë, atëherë çdo rajon i çdo shteti mund të bëjë të njëjtën gjë.”
PËRGJIGJJA
Kjo tingëllon e thjeshtë, por historia e vetë Jugosllavisë e bën çështjen shumë më komplekse.
Jugosllavia nuk ishte një shtet i lashtë dhe i pandashëm që kishte ekzistuar gjithmonë.
Mbretëria e serbëve, kroatëve dhe sllovenëve u krijua në vitin 1918 dhe më vonë u bë Jugosllavia. Pas Luftës së Dytë Botërore u krijua federata socialiste e Titos.
Brenda saj u bashkuan republika dhe territore me histori, identitete dhe zhvillime politike të ndryshme.
Më pas federata u shpërbë.
Sllovenia u bë shtet i pavarur.
Kroacia u bë shtet i pavarur.
Bosnjë-Hercegovina u bë shtet i pavarur.
Maqedonia u bë shtet i pavarur.
Mali i Zi më vonë u nda nga bashkimi me Serbinë.
Pra, kur Serbia thotë:
“Pavarësia e Kosovës krijon një precedent të rrezikshëm.”
pyetja është:
Pse rasti i Kosovës duhet trajtuar sikur të ishte një ngjarje e shkëputur nga shpërbërja e Jugosllavisë dhe nga historia e luftërave të viteve 1990?
Kosova nuk po pretendon se çdo provincë në botë mund të bëhet shtet automatikisht.
Rasti i Kosovës ka historinë, luftën, administrimin ndërkombëtar dhe rrethanat e veta.
Dhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, kur e shqyrtoi pikërisht deklaratën e Kosovës, nuk gjeti shkelje të së drejtës ndërkombëtare.
6. PRETENDIMI SERB: “KUSHTETUTA E SERBISË THOTË SE KOSOVA ËSHTË PJESË E SERBISË.”
Po. Kushtetuta serbe e përcakton Kosovën dhe Metohinë si pjesë përbërëse të territorit të Serbisë. Serbia e përdor këtë si një nga bazat kryesore të qëndrimit të saj.
PËRGJIGJJA
Por këtu duhet bërë një pyetje shumë e thjeshtë:
A mundet Kushtetuta e një shteti të vendosë e vetme statusin ndërkombëtar të një territori të kontestuar?
Sigurisht që Serbia mund të ketë një Kushtetutë që përcakton territorin e saj.
Por kjo nuk do të thotë se një dispozitë e brendshme kushtetuese është automatikisht vendim përfundimtar për të drejtën ndërkombëtare.
Pikërisht për këtë arsye ekzistojnë organizatat ndërkombëtare, marrëveshjet, rezolutat dhe gjykatat ndërkombëtare.
DHE TANI PYETJA MË E MADHE
Pas gjithë këtyre pretendimeve, mbetet një pyetje që Serbia duhet t’i përgjigjet:
Pse Kosova duhet të trajtohet ndryshe nga republikat e tjera që dolën nga Jugosllavia?
Nëse përgjigjja është:
“Historia” — atëherë duhet të shohim të gjithë historinë, jo vetëm vitin 1389.
Nëse përgjigjja është:
“Kishat dhe manastiret” — ato duhen mbrojtur si trashëgimi kulturore, por nuk janë dokument pronësie mbi një shtet.
Nëse përgjigjja është:
“Rezoluta 1244” — duhet lexuar e gjithë rezoluta dhe duhet marrë parasysh edhe interpretimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.
Nëse përgjigjja është:
“Shkëputje e njëanshme” — duhet të merret parasysh e gjithë historia që çoi deri te shpallja e pavarësisë, jo vetëm data 17 shkurt 2008.
Dhe nëse përgjigjja është:
“Krijon precedent” — atëherë duhet shpjeguar pse rasti i Kosovës duhet të trajtohet si një rast identik me çdo territor tjetër në botë, kur vetë Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë shqyrtoi deklaratën e Kosovës dhe nuk gjeti shkelje të së drejtës ndërkombëtare.
PËRFUNDIM
Ne nuk kemi nevojë të falsifikojmë historinë për të mbrojtur Kosovën.
As historinë serbe nuk duhet ta fshijmë.
Manastiret serbe ekzistojnë. Historia mesjetare serbe ekziston. Beteja e Kosovës ekziston.
Por ekziston edhe historia shqiptare e Kosovës. Ekziston popullsia e saj. Ekziston gjuha e saj. Ekziston historia e shekujve të fundit. Ekziston lufta. Ekziston administrimi ndërkombëtar. Dhe ekziston realiteti politik i krijuar pas vitit 1999 dhe shpalljes së pavarësisë në vitin 2008.
Historia duhet të kujtohet, por nuk mund të përdoret si pronë private.
Një kishë nuk është kufi.
Një monument nuk është shtet.
Një betejë e vitit 1389 nuk është kontratë e përjetshme për mijëra vitet e ardhshme.
Dhe një Kushtetutë e brendshme nuk mund të jetë e vetmja përgjigje ndaj një çështjeje që është bërë pjesë e së drejtës dhe diplomacisë ndërkombëtare.
Kosova është realiteti i sotëm.
Dhe nëse duam një Ballkan me paqe, nuk mund të jetojmë përgjithmonë duke u hakmarrë me hartat e së kaluarës.
Historia duhet të na mësojë.
Jo të na mbajë peng.
Kosova nuk mund të fshihet nga realiteti duke u kthyer vazhdimisht vetëm te e kaluara.
Nga themeluesi i “Diasporatorineze”
Gjergj Yllneshaj